مبداء تقویم یزدگردی/ ۱۶ ژوئن سال ۶۳۲ میلادی

تقویم نگاران ایرانی روز ۱۶ ژوئن سال ۶۳۲ میلادی را مبدا تقویم یزدگردی قراردادند تا به این وسیله میهن دوستی خود را نشان دهند و ایرانیان امپراتوری خود در عهد ساسانیان را فراموش نکنند. این سال، آغاز پایان امپراتوری ایرانیان به عنوان یکی از دو ابر قدرت جهان بود. ایرانیان بعدا (درقرون وسطا، عصر ظلمت در اروپا) از طریق اندیشه، دانش و ادبیات وطن را ابر قدرت جهان کردند.

البته پیدایش این تقویم را به دوره جمشید، چهارمین شاه سلسله پیشدادی و حتی قبل از آن نسبت می‌دهند. سال تقویم یزدگردی باستانی‌، شمسی بود شامل ۱۲ماه ۳۰ شبانه ‌روزی و ۵ شبانه‌روز اضافی.

پس از تقویم یزدگردی باستانی،‌ تقویم پارسی باستان یا تقویم هخامنشی در ایران متداول شد. سال آن شمسی شامل دوازده ماه ۳۰شبانه‌روزی و ۵ شبانه‌روز اضافی بود و با آغاز پاییز شروع می‌شد.

در حدود سال ۱۱۰۰ هجری شمسی پیش از هجرت، تقویم اوستایی جایگزین تقویم پارسی باستان شد. سال این تقویم نیز شمسی بود شامل دوازده ماه ۳۰ شبانه‌روزی و ۵ شبانه‌روز اضافی. نام ماه‌های این تقویم عبارت بودند از: فروردین، اردیبهشت، خرداد، تیر، امرداد، شهریور، مهر، آبان، آذر، دی، بهمن و اسپندارمذ.

در دوره ساسانیان، تقویم‌ اوستایی با مبدأ تاریخ‌گذاری و سال جلوس به سلطنت شاهان ساسانی و با نام تقویم پارسی متداول بود. پس از یزدگرد سوم و ساسانیان، ایرانیان استفاده از همان تقویم را ادامه دادند .

در آن ایام، و پس از ورود اسلام به ایران ، استفاده از تقویم هجری قمری در کنار تقویم یزدگردی، در ایران متداول شد و از آن زمان به تدریج ثبت رویدادهای مذهبی و ملی و تاریخی به تاریخ هجری قمری نیز آغاز شد. ماه قمری با دیدن هلال ماه نو با چشم غیرمسلح و از لحظه غروب خورشید روز دیدن هلال ماه نو آغاز می‌شود و ۲۹ یا ۳۰ روز می‌باشد. مبدأ تاریخ‌گذاری تقویم هجری قمری، یکم محرم سال هجرت پیامبر (ص)  از مکه به مدینه است .

در سال ۲۷۴ هجری شمسی، فرمانروایان عرب وقتی به نقص تقویم قمری از بابت گرفتن مالیات از مردم آگاه شدند،‌ تقویم یزدگردی را متداول کردند که به نام تقویم خراجی معروف شد. با اجرای ۶۰شبانه‌روز کبیسه و انتقال ۵شبانه‌روز اضافی سال از آخر آبان ماه به آخر اسفند و به منظور یکسان شدن عدد سال تقویم خراجی و هجری قمری، مقرر شد هر ۳۳ یا ۳۴ سال، یک سال خراجی حذف شده و عدد سال بعد انتخاب گردد که این عمل را “ازدلاق” نامیدند.

عدم اجرای کبیسه‌های درست تقویم یزدگردی، در نتیجه نابرابری آغاز سال تقویم ایران با آغاز بهار، سبب شد تا سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی، با فرمان ۱۴ اسفند ۴۵۳ هجری شمسی هیأتی را مأمور اصلاح تقویم کند. این هیأت که خیام جوان هم در آن حضور داشت پس از چهار سال رصد و محاسبه تعداد شبانه‌روز کبیسه مورد نیاز تقویم یزدگردی را تعیین و اجرا نمود و به‌منظور برابری دقیق‌تر و درازمدت آغاز سال تقویمی با آغاز بهار نجومی، قاعده جدیدی برای تعیین نخستین روز تقویم، موسوم به نوروز ، در نتیجه برای تعیین سال‌های کبیسه وضع کرد. این تقویم را تقویم‌جلالی نامیدند.

مبدأ تاریخ‌گذاری آن سال آغاز رواج آن بود. همچنین نام ماه‌های تقویم‌ جلالی همان نام ماه‌های تقویم یزدگردی است. در این تقویم‌، نوروز به کمک لحظه تحویل سال نو تعیین می‌شود. بدین ترتیب که اگر لحظه تحویل، قبل از ظهر باشد همان روز لحظه تحویل، به‌عنوان نوروز پذیرفته می‌شود و اگر لحظه تحویل‌، بعد از لحظه ظهر باشد فردای روز لحظه تحویل، نوروز است. سال‌های کبیسه این تقویم‌ (جلالی) با مقایسه تاریخ نوروز یا ۲۹ اسفند سال قبل مشخص می‌شود. بدین‌گونه که در صورت ۲۹ شبانه‌روزی بودن اسفند، سال قبل سال عادی و در صورت ۳۰شبانه‌روزی بودن، سال قبل سال کبیسه است. این تقویم دوازده ماه ۳۰ شبانه‌روزی و ۵ یا ۶ شبانه‌روز اضافی داشت که شبانه‌روزهای اضافی به آخر اسفند اضافه می‌شده است .

سرانجام به تقویم هجری شمسی می‌رسیم. دقت تقویم امروزی ما به گونه ای است که هر ده میلیون سال یک‌روز عقب می‌افتد، درصورتی‌که تقویم میلادی هر ۲۵۰۰ سال یک‌روز عقب می‌افتد یعنی آنها باید هر ۲۵۰۰ سال یک‌روز از تقویم خود را حذف نمایند که یکبار در سال ۱۵۸۲ این‌کار را انجام دادند.